Het Bach-Werkeverzeichnis (BWV) is sinds 17 november 2025 twee nieuwe
nummers rijker. De directeur van het Bach-Archiv Leipzig, prof. dr. dr.
h.c. Peter Wollny, heeft twee tot dusver onbekende orgelwerken
definitief aan Johann Sebastian Bach kunnen toeschrijven. Met een live
gestreamde feestelijke bijeenkomst, bijgewoond door
cultuurstaatsminister Wolfram Weimer en de Leipziger burgemeester
Burkhard Jung, vierde de stad Leipzig samen met de internationale
Bach-gemeenschap de uitvoering door Ton Koopman van deze twee
composities in de Thomaskirche – voor het eerst sinds 320 jaar. Ze zijn
inmiddels op You Tube beschikbaar.
De twee nu als vroege werken van Bach geïdentificeerde composities, de
Ciacona in d-klein BWV 1178 en de Ciacona in g-klein BWV 1179, zijn al
meer dan drie decennia bekend bij Wollny. Hij ontdekte ze in de
Koninklijke Bibliotheek van België. Gedurende zijn onderzoeksloopbaan
verzamelde hij talrijke aanwijzingen die nu, dankzij de identificatie
van de kopiist, tot een sluitend geheel konden worden samengevoegd. Deze
identificatie vond plaats binnen het kader van het Forschungsportal
BACH, een project van de Saksische Akademie der Wissenschaften zu
Leipzig, waarin voor het eerst alle beschikbare archiefbronnen over de
gehele muzikale familie Bach digitaal ontsloten en publiek toegankelijk
zijn gemaakt.
Wollny: 'Lang heb ik gezocht naar het ontbrekende puzzelstuk voor de
toewijzing van deze composities – nu ontvouwt zich het volledige beeld.
We kunnen definitief zeggen dat de afschriften rond 1705 door de
Bach-leerling Salomon Günther John zijn vervaardigd. Stilistisch
vertonen de werken bovendien de kenmerken die men in die tijd wel in
Bachs oeuvre aantreft, maar bij geen enkele andere componist.'
Het toeschrijven van een werk aan Bach is een moeizaam proces: beide
manuscripten zijn niet door Bachs eigen hand geschreven, bovendien
ongedateerd en niet ondertekend. Toch kon Wollny de aanvankelijk
naamloze schrijver ook in andere bronnen uit Bachs omgeving aantonen –
bijvoorbeeld in een ander vroeg werk van Bach, een fuga over een thema
van Albinoni. Daarbij kwamen nog andere stukken uit het Midden-Duitse
gebied.
Binnen dit project ontdekte Wollny's medewerker dr. Bernd Koska in een
Thürings kerkarchief een sollicitatiebrief uit 1729. Een tot dan toe
volkomen onbekende organist, Salomon Günther John, beweerde daarin dat
hij in Arnstadt leerling van Bach was geweest. Johns levensloop kon
vervolgens goed worden gereconstrueerd: van 1705 tot 1707 kreeg hij les
bij Bach in Arnstadt en ook in latere jaren duikt hij in Weimar opnieuw
in Bachs omgeving op. Wollny ging op zoek naar documenten en vond
uiteindelijk vroege schriftelijke getuigenissen van John, op grond
waarvan hij eenduidig als de gezochte kopiist kon worden
geïdentificeerd.
De afschriften zijn rond 1705 ontstaan. Stilistisch bevatten de
composities kenmerken die men in die tijd in Bachs werken aantreft, maar
bij geen enkele andere componist, zoals de verbinding van variatie en
ostinato met een uitgebreide fuga. Daarnaast zijn er technieken die
sterk herinneren aan de Lüneburger organist Georg Böhm, Bachs
leermeester. Bachs vroege composities zijn tot in zijn Weimarer periode
doortrokken van dergelijke reminiscenties aan Böhm. Bovendien zijn er
muzikale verwijzingen naar de Chaconne uit Bachs cantate BWV 150.
Het Bach-Archiv Leipzig, gevestigd op Bachs belangrijkste werkplek,
geldt als internationaal expertisecentrum voor onderzoek naar leven,
werk en receptiegeschiedenis van Johann Sebastian Bach en zijn muzikale
familie. Dit jaar viert de instelling haar 75-jarig jubileum. Het doel
van het instituut is het erfgoed van Bach te bewaren, te onderzoeken en
als cultureel goed te ontsluiten. Het Bach-Archiv is lid van de
Konferenz Nationaler Kultureinrichtungen en behoort tot de culturele
'lichttorens' van Duitsland. Het Forschungsportal BACH vormt een van de
meest ambitieuze digitaliseringsprojecten van de Saksische Akademie der
Wissenschaften zu Leipzig en is in het Bach-Archiv verankerd.
Toen de 18-jarige Johann Sebastian Bach in 1703 in het Thüringse
Arnstadt zijn eerste betrekking als organist aanvaardde, begon een
productieve periode. Hier bereikte hij met zijn composities een
professioneel niveau; zijn zoon Carl Philipp Emanuel zou later spreken
van de 'eerste vruchten van zijn vlijt'. In zijn Arnstädter werken
grijpt Bach terug op de impulsen uit zijn leertijd bij zijn oudste broer
in Ohrdruf (1695–1700) en zijn opleiding bij Georg Böhm in Lüneburg
(1700–1702), en begint hij te experimenteren met de versmelting van
midden- en noordduitse tradities.
De beide Ciacona's
De Ciacona in d-klein en Ciacona in g-klein zijn variatievormen
gebaseerd op een ostinate basfiguur, een procédé dat in de vroege
achttiende eeuw populair was en dat Bach later tot grote hoogte zou
voeren in werken als de Passacaglia in c-klein BWV 582. Beide Ciacona's
tonen een vroege beheersing van dit principe: een herhalende baslijn
vormt het fundament voor een reeks variaties die zich ontvouwen in
contrapuntische en harmonische rijkdom.
De ontdekking van deze twee Ciacona's verrijkt ons begrip van Bachs
vroege orgelstijl. Ze tonen hoe hij rond 1705 experimenteerde met
variatievormen en harmonische expansie. In vergelijking met tijdgenoten
zoals Buxtehude en Pachelbel zijn de werken opvallend intens en
persoonlijk gekleurd. Ze vormen een schakel tussen de Noord-Duitse
orgeltraditie en Bachs latere monumentale orgelwerken.
Voor uitvoerders liggen de uitdagingen in de balans tussen de strikte
ostinate structuur en expressieve vrijheid. De variaties vragen om een
genuanceerde registratiekeuze en een retorische interpretatie die de
dramatische boog van de werken zichtbaar maakt. Voor onderzoekers en
luisteraars openen de Ciacona's een nieuw venster op Bachs vroege stijl
en zijn zoektocht naar expressieve variatievormen.
Conclusie
De toewijzing van de beide Ciacona's aan Johann Sebastian Bach
is niet alleen een musicologische sensatie, maar ook een belangrijke
verrijking van het orgelrepertoire. De werken bieden een unieke blik op
Bachs vroege stijl en zijn zoektocht naar expressieve variatievormen.
Dankzij de inspanningen van het Bach-Archiv Leipzig en het
Forschungsportal BACH zijn deze composities nu toegankelijk voor zowel
onderzoekers als uitvoerders, en markeren zij een nieuw hoofdstuk in de
receptiegeschiedenis van de componist.
Beide orgelwerken zijn op 17 november uitgegeven door het eveneens in Leipzig gevestigde Breitkopf & Härtel.
